وسواس شدید چیست و چگونه درمان می شود؟

این مقاله به سوال حاضر می پردازد : وسواس شدید چیست و چگونه درمان می شود؟ یکی از مهم ترین و رنج آور ترین اختلالات روانی  وسواس (OCD) است .وسواس شدید، می تواند در میان اعضای هر خانواده ای مشاهده شود .

اگر شما به مطالعه این مقاله علاقه مند هستید ، چیزی درباره این اختلال و درمان وسواس شدید،  نظرتان را جلب کرده است. شاید در اطرافیان خود علائمی را مشاهده کرده باشید و یا با مشاهده علائمی در خودتان این سوال را از خودتان پرسیده باشید که آیا ملاک های تشخیصی وسواس در من وجود دارند؟و یا شاید روحیه ای علم طلب و دانش دوست دارید و علاقه مندید که درباره این اختلال روانی مطالب بیشتری بدانید ، به هر حال ما این جا هستیم که مهم ترین سوالات شما را در این نوشتار پاسخ بدهیم!

اختلال وسواس فکری عملی (OCD) چیست؟

اختلال وسواس فکری عملی (OCD)  که به آن اختلال وسواس-اجبار نیز گفته می شود یک اختلال روانی است که دو جز متفاوت دارد ، یک فرد مبتلا می تواند هر دو جز را با هم داشته باشد و یا می تواند فقط به یکی از دو جز مبتلا باشد ، این دو جز عبارتند از وسواس فکری و وسواس عملی .

وسواس فکری یک فکر آزار دهنده و ناخوشایند است که دائما به ذهن فرد وارد می شود و علی رغم این که فرد می خواهد از آن اجتناب کند ، دوباره تکرار می شود و به ذهن وارد می شود مانند تصویر ذهنی یک مادر درباره اتفاق ناخوشایند برای فرزندش و مرگ او

وسواس عملی ، همان طور که از نام آن مشخص است رفتارهای تکرار شونده هستند که به نظر می رسد فرد کنترلی بر روی آن ها ندارد یعنی نمی تواند آن را انجام ندهد و یا آن را متوقف کند مانند شستشوهای تکراری و طولانی مدت

اختلال وسواس با برخی از اختلال روانشناختی دیگر همایندی یا امکان ابتلای همزمان دارد ، بنابراین یک فرد مبتلا به اختلال وسواس می تواند همزمان به افسردگی ، اضطراب ، اختلال خواب و بیخوابی، اختلالات خلقی و یا برخی از انواع اختلال شخصیت ، مبتلا باشد.

وسواس شدید همانگونه که ازنام آن مشخص است به معنای شدت یافتن علائمی است که در پاراگراف های بالا درباره اختلال وسواس فکری و عملی توضیح داده شد در واقع فرد مبتلا به وسواس شدید، علائم وسواس را با شدت زیادی تجربه می کند و این علائم به میزان بیشتری با زندگی روزمره او تداخل ایجاد می کنند و پاسخ فرد مبتلا به درمان های رایج وسواس کند تر است.

چرا افراد به وسواس شدید مبتلا می شوند؟

در پاسخ به این سوال که چرا افراد به وسواس شدید مبتلا می شوند دلایل متعددی ذکر شده است که در ادامه به آن می پردازیم:

وسواس شدید و عوامل ژنتیکی 

احتمال بروز وسواس در فردی که یکی از اعضای نزدیک خانواده یا خویشاوندان او به وسواس مبتلا شده اند بیشتر است و این مانند هر بیماری یا اختلال دیگری ، تا اندازه زیادی به کدهای ژنتیکی موجود در کروموزوم های افراد وابسته است .

این موضوع می تواند برای افرادی که به لحاظ ژنتیکی آسیب پذیر هستند ، نگرانی ایجاد کند . آیا ما تابع جبر تحمیل شده از سوی وراثت و کروموزم هایمان هستیم ؟

پاسخ به این سوال خوشبختانه منفی است. چرا که در اغلب موارد ژنتیک در تعامل با محیط عمل می کند و اگر فرد نسبت به عوامل محیطی مراقبت به عمل آورد ، چراغ های مربوط به ژنتیک روشن نشده و این بیماری فعال نخواهد شد.

وسواس شدید و تغییرات شیمیایی در مغز

دو ماده شیمیایی مهم که از افراد در برابر ابتلا به وسواس محافظت می کنند و در مغز ترشح می شوند عبارتند از سروتونین و دوپامین .

کم یا زیاد شدن این دو ماده شیمیایی می تواند اختلالات روانی بسیاری را ایجاد کند. کم شدن سروتونین و دوپامین سبب ایجاد علائم وسواس می شود .

گاهی اوقات تغییرات ساده در سبک زندگی و گاهی نیز دلایل پیچیده پزشکی سبب ایجاد تغییرات شیمیایی در مغز می شوند.

وسواس شدید و علل روانکاوی ( رویدادهای دوران کودکی )

به عقیده متخصصین روانکاوی بسیاری از اختلالات روانی ریشه در دوران کودکی فرد ، رویدادهای دوران کودکی و سبک فرزند پروری والدین و رابطه کودک با هر یک از والدین ، دارند که اختلال وسواس نیز مستثنی از این اصل نیست.

از منظر روانکاوی اختلال وسواس در طی سال های دو تا شش سالگی شکل می گیرد. زمانی که کودک برای اولین بار آداب توالت کردن را می آموزد و در مراحل بعد به توجه و محبت والد جنس مخالف خود نیاز بیشتری پیدا می کند که این سبب ایجاد احساس گناه در فرد می شود و این احساس گناه سرکوب می شود . احساس گناه سرکوب شده یکی از علل اساسی ابتلا به وسواس از دیدگاه روانکاوان است.

وسواس شدید و علل شناختی-رفتاری

منظور از کلمه شناختی ، تفسیر ذهنی ما از وقایع اطراف و از افکار خودمان است . و منظور از کلمه رفتاری ، سبک پاسخدهی به آن تفسیری که در ذهن داشته ایم.

مطالعات روان شناسی نشان داده اند که افراد مبتلا به وسواس شدید اهمیت زیادی برای افکار وسواسی خود قائل می شوند و حتی تصور می کنند که فکر کردن به یک رویداد یا موضوع باعث اتفاق افتادن آن می شود و همین شکل از تفسیر اضطراب آن ها را افزایش می دهد.

از طرفی اضطراب زیاد باعث می شود که فرد از آن فکر وسواسی اجتناب یا فرار کند که فرار نیز یک پاسخ رفتاری است و نه تنها موثر واقع نمی شود بلکه سبب می شود که وسواس فکری با شدت بیشتری به ذهن فرد بازگردد.

متخصصین شناختی -رفتاری در زمینه چگونگی شدت یافتن افکار وسواسی ، داستان سیب سرخ را تعریف می کنند :

اگر به شما بگوییم که در همین لحظه حق داری به هر چیزی فکر کنی غیر از سیب قرمز و شما با اصرار به ذهن خود بخواهید که سیب قرمز فکر نکنید ، خواهید دید که اتفاقا فکر سیب قرمز به دفعات بیشتر و به طور قدرتمند تر  به ذهن شما باز می گردد. درست مانند افکار وسواسی که اصرار می کنید که به آن ها فکر نکنید.

انواع وسواس شدید فکری

وسواس خشونت  ( آسیب زدن به دیگران)

در این نوع وسواس فکری ، فرد نگران آسیب زدن به دیگران است و افکار وسواسی او با این محتوا هستند که مبادا آسیبی به دیگران وارد ساخته باشد یا قصد این کار را داشته باشد.

وسواس مذهبی 

در این نوع وسواس فکری ، افراد نگرانی زیادی با موضوعات مذهبی دارند و نسبت به درست بودن یا قبولی اعمالشان و اینکه آیا کاری بر خلاف دستورات مذهبی انجام داده باشند دلمشغولی افراطی دارند.

وسواس بیماری 

نگرانی افراطی فرد درباره  بیماری و مرگ و ابتلا به بیماری خاصی که به مرگ منتهی شود.

وسواس به آلودگی و میکروب

نگرانی های تکرار شونده درباره آلوده بودن اشیا و خوراکی ها به میکروب که می تواند پایه و اساس وسواس عملی شستشو باشد.

وسواس کمالگرایی

افراد مبتلا به وسواس کمالگرایی تفکر مبتنی بر همه یا هیچ دارند ، آن ها معمولا کاری را شروع نمی کنند مگر اینکه همه مقدمات آن به بهترین شکل ممکن فراهم باشد و چیزی را نمی خواهند مگر اینکه از نظر خودشان ایده آل و کامل باشد و اگر معیارهای کمال گرایانه آن ها را برآورده نکند ترجیح می دهند که اصلا آن را نداشته باشد و یا آن کار مد نظر را شروع نکنند.

وسواس جنسی 

دل مشغولی زیاد با افکار جنسی و تصویر سازی افراطی صحنه های جنسی و احساس گناه از انجام فعالیت های جنسی و یا افکاری که به ذهن فرد متبادر می شوند.

انواع وسواس شدید عملی 

وسواس شستشو 

شستشوی افراطی بدن ، لباس و ظروف و اشیا

وسواس تقارن 

حساسیت زیاد به هر گونه عدم تقارن و تلاش افراطی فرد برای اینکه تقارن حفظ شود . مثلا دو گلدان تزیینی بر روی میز کاملا در مرکز میز و کاملا رو به روی هم و به صورت قرینه قرار بگیرند.

وسواس نظم و ترتیب

نظم در چیدمان وسایل خانه و اصرار بر مرتب بودن همیشگی خانه یا محل کار

وسواس وارسی کردن یا چک کردن

چک کردن های افراطی اجاق گاز ، درب اتومبیل و غیره

وسواس شمارش و یا انجام آیین و تشریفات خاص 

بعضی از افراد وسواسی ، برای کاهش خود به شمارش روی می آورند . به طور مثال آن ها معتقدند قبل از شروع انجام کاری و یا برای باطل کردن یک فکر ناخوشایند وسواسی بایستی تا صد بشمارند .

البته دیگر آیین ها و تشریفات نیز می تواند برای بیماران مبتلا به وسواس مورد استفاده قرار بگیرد و حتی می تواند اختصاصی خود فرد باشد مثل سه بار پریدن از روی یک سطح قبل از خارج شدن از خانه و موارد دیگر

زیر مجموعه های اختلال وسواس فکری عملی-انواع وسواس شدید

اختلال احتکار ( hoarding disorder)چیست ؟

افراد مبتلا به وسواس احتکار تمایل شدید و افراطی برای نگه داری و ذخیره اشیا دارند حتی اگر آن اشیا بلا استفاده و کهنه و قدیمی شده باشند. این افراد گاهی انبارهایی پر از کالاهای بلا استفاده دارند و در برابر دور ریختن آن ها مقاومت می کنند که این مشغولیت فکری می تواند برای آن ها رنج تولید کند و البته آن ها را از ادامه یک زندگی با کیفیت و بهره وری بالا محروم نماید.

اختلال کندن پوست (excoriation disorder) چیست ؟

افراد مبتلا به این اختلال تمایل شدیدی برای کندن پوست نقاط مختلف بدن خود دارند . آن ها هنگامی این کار را انجام می دهند که در سطحی از استرس و اضطراب قرار گرفته باشند و معمولا اعلام می کنند که درد ناشی از کندن پوست در این افراد ایجاد تسکین و آرامش می کند .

به عقیده روانکاوان خشم های سرکوب شده نسبت به والدین در دوران کودکی در ترکیب با سایر عوامل دیگر می تواند زمینه ساز اختلال کندن پوست شود.

اختلال کندن مو (trichotillomania) چیست ؟

افراد مبتلا به اختلال کندن مو ، در مواقع اضطراب و نگرانی ، به کندن موهای خود روی می آورند . آن ها میل مقاومت ناپذیری برای کندن موها و ابروها و مژه ها و تارهای ریش یا سبیل خود دارند و از این درد ، احساس آرامش و تسکین پیدا می کنند .

به علت استمرار در انجام این کار معمولا موهای سر و ابروهای خود را از دست می دهند و برای مخفی کردن این مشکل در مناسبات اجتماعی از کلاه یا مداد ابرو استفاده می کنند.

 

اختلال بد شکل انگاری بدن (body dysmorphic disorder) چیست ؟

فردی که به اختلال بد شکل انگاری بدن مبتلا شده نقص های ظاهری خود را به صورت اغراق آمیز تصور می کند و یا حتی نقص هایی برای خود قائل می شود که دیگران آن ها را نمی بینند .

این افراد اغلب ، بیشتر وقت خود را در مقابل آیینه می گذارند و در عین حال نگاه کردن در آیینه برای آن ها حس ناخوشایند تنفر از خود و اضطراب ایجاد می کند.

آن ها به طور روز افزون از شرکت در مجامع اجتماعی خودداری می کنند و یا به شکلی لباس می پوشند یا آرایش می کنند که نقص خیالی یا اغراق شده آن ها مخفی شود و البته از یک پزشک جراح زیبایی به پزشک دیگری مراجعه می کنند .

افراد مبتلا ، معمولا از نتایج جراحی های خود راضی نیستند و همین باعث می شود که یک جراحی زیبایی را بارها تکرار کنند و یا پس از حصول رضایت از جراحی ، یک ایراد دیگر برای عضو دیگری از بدن خود قائل می شوند.

وسواس شدید چگونه درمان می شود و بهبود می یابد؟

منظور از وسواس شدید ، در  روانشناسی بالینی ، نوعی از وسواس  است که سیر پیشرونده و مزمن دارد یعنی با گذشت زمان ، شدید تر و مقاوم تر می شود، درمان وسواس شدید گاهی اوقات سخت و طولانی مدت است و بر سایر جنبه های زندگی فرد تاثیرات منفی داشته و به عبارت دیگر این تاثیرات منفی ، به جنبه های مختلف زندگی فرد سرایت می کنند.

از میان انواع وسواس ، شدیدترین آن ها وسواس شتشوی شدید، اختلال کندن مو ، اختلال کندن پوست و اختلال بدشکل انگاری بدن هستند.

در حالت های شدید وسواس شستشو ، فرد بیشترین انرژی و زمان خود را به شتشو مشغول است و حتی می تواند به خاطر افراط در این زمینه به انواع آسیب های پوستی و آسیب های ناشی از مصرف مواد شوینده شیمیایی و انواع عفونت ها مبتلا شود.

دو اختلال کندن مو و کندن پوست ، زیبایی ظاهری فرد را تحت تاثیر قرار داده و او را به طور روز افزون منزوی می کنند و جراحت های ناشی از کندن پوست ، سلامت فرد را تا اندازه زیادی با خطرات مختلف مواجه می کند.

اختلال بد شکل انگاری بدن علاوه بر انزوا و کاهش اعتماد به نفس و عزت نفس فرد باعث می شود که او خودش را به صورت مکرر به تیغ های جراحی زیبایی بسپارد و یا حتی خودش برای رفع عیوب ظاهری خود اقدام کند که این مسیری پر خطر است و در منابع علمی گزارش شده که بسیاری از افراد مبتلا به این اختلال ، حتی تا مرز فلج اعصاب صورت خود نیز پیش رفته اند .

به خاطر علت هایی که در بالا شرح داده شد در این مقاله توضیح دادیم که وسواس شدید چیست و چگونه درمان می شود؟ در ادامه پاسخ جامع تر و کامل تری درباره درمان وسواس ارائه می کنیم:

آیا وسواس شدید درمان دارد؟

در پاسخ به این سوال که درمان وسواس شدید چیست ؟ باید پاسخ بدهیم که در حال حاضر بهترین روش های درمان وسواس ،  دارو درمانی و استفاده از رواندرمانی هستند به ویژه روش رواندرمانی شناختی-رفتاری (CBT) که بر ذهنیت افراد مبتلا و واکنش های آن ها به افکار وسواسی می پردازد و تا کنون با نتایج امیدوار کننده ای همراه بوده اند.پژوهش ها در زمینه درمان وسواس ، نشان دهنده این مطلب بوده اند که استفاده از روش های رفتار درمانی و درمان شناختی_رفتاری منجر به افزایش میزان سروتونین در مغز افراد مبتلا به وسواس شدید شده و از این لحاظ تاثیرات آن معادل دارو درمانی بوده است.

البته بسته به تشخیص متخصص بالینی روش های دیگری نیز برای درمان وسواس شدید به کار گرفته می شوند که عبارتند از : خانواده درمانی ، گشتالت درمانی، هنردرمانی ، درمان های روان تحلیلی و سایکودراما (نمایش درمانی ) برای بیماران مبتلا به وسواس

دکتر ملینا شیرانی، برای اولین بار در دنیا پروتکل های موسیقی درمانی و نمایش درمانی (سایکودراما) برای درمان وسواس را پایه گذاری کرده است.

چرا افراد مبتلا به وسواس شدید، درمان را رها می کنند ؟

گزارش ها حاکی از آن هستند که درصد قابل توجهی از بیماران مبتلا به وسواس شدید درمان خود را به صورت ناتمام رها می کنند .

آن ها بیان کرده اند که مهم ترین علت ترک درمان ، عوارض جانبی داروها بوده و برخی از تکنیک های روان درمانی که از افراد وسواسی می خواهد که وسواس عملی خود را انجام ندهند مثلا شستشو نکنند یا وارسی نکنند ، که انجام ندادن تشریفات وسواسی تا اندازه زیادی اضطراب این افراد را بالا می بردو باعث می شود که آن ها درمان را تمام نکنند و به همان سبکی که به آن عادت دارند و به آن ها آرامش می دهد بازگردند.

در اینجا مهم ترین توصیه به افراد مبتلا به وسواس شدید این است که تمام سعی خود را برای تحمل اضطراب ناشی از درمان و عوارض جانبی داروها داشته باشند . عوارض جانبی داروها همیشگی نیستند و با گذشت زمان و تطابق بدن با داروها برطرف می شوند و اگر افراد بتوانند در برابر اضطراب انجام ندادن تشریفات وسواسی مقاومت کنند ، با کمال شگفتی خواهند دید که هجوم افکار وسواسی و اجبار برای انجام اعمال وسواسی به شدت کاهش خواهد یافت . در واقع رمز موفقیت در درمان وسواس ، تحمل اضطراب ناشی از انجام تکنیک های درمان است.

وسواس شدید و درمان های مکمل (وقتی درمان های دیگر برای وسواس شدید جواب نمی دهند)

در ادامه پاسخ به سوال وسواس شدید چیست و چگونه درمان می شود ؟ باید به درمان های مکمل هم اشاره کنیم . درمان های مکمل درمان هایی هستند که می توانند روند درمان های استاندارد و شواهد مدار تجربی بالینی ، را تسهیل و یا خوشایند کنند . درمان های مکمل در دسته های موسیقی درمانی ، رنگ درمانی و عطر درمانی قرار می گیرند. افرادی که از  استفاده از درمان های استاندارد و شواهد مدار نتایج رضایت بخشی دریافت نکرده اند می توانند همزمان با ادامه آن درمان ها از درمان های مکمل نیز استفاده کنند. در پژوهش های بالینی ، موسیقی درمانی برای بیماران مبتلا به وسواس به کار گرفته شده و با نتایج رضایت بخشی همراه بوده است . البته هر نوع موسیقی در این زمینه قابل استفاده نیست بلکه بایستی با نظر متخصص با تجربه در زمینه موسیقی درمانی و با به کارگیری پروتکل های تخصصی باشد. رنگ های کاهش دهنده اضطراب مانند رنگ های سبز و آبی در درمان وسواس شدید موثر هستند و البته در زمینه عطر درمانی نیز از رایحه اسطوخدوس برای کاهش سایر انواع اضطراب ها و البته وسواس استفاده می شود.

این مقاله توسط دکتر ملینا شیرانی بیدآبادی ، روانکاو و متخصص درمان وسواس نوشته شده است .