تقویت عزت نفس کودک، یک زیربنا برای موفقیت و سعادت افراد در زندگی است که از دوران کودکی پایه گذاری می شود. و تا اندازه زبادی تحت تاثیر روش والدگری (تربیت فرزند والدین) است . متاسفانه بعضی از والدین به خاطر عدم آگاهی از روش های درست فرزند پروری و یا عدم مهارت مدیریت خشم ، در موقعیت های مختلف با فرزندان خود اشتباه صحبت می کنند و اشتباه رفتار می کنند و همین سبب می شود که فرزند آن ها در آینده از کمبود عزت نفس رنج ببرد و شاید مجبور باشد که مدت ها تحت روان درمانی قرار بگیرد.
از دیدگاه دکتر ملینا شیرانی بیدآبادی ، متخصص روانشناسی بالینی بهتر است به جای کلی گویی و پرداختن به مباحث تئوریک برای والدین به مباحث عملی بیشتری بپردازیم و نکات کلیدی مهمی را که والدین می توانند در موقعیت های مختلف زندگی خود مورد استفاده قرار بدهند را توضیح بدهیم. به همین دلیل در این مقاله به چهار راهکار کلیدی و طلایی که والدین می توانند برای پایه گذاری و پرورش عزت نفس در کودکان خود مورد توجه قرار بدهند می پردازیم:
1-توانایی حل مسئله و تاثیر آن بر تقویت عزت نفس کودک
گاهی ممکن است مشکلاتی وجود داشته باشند که به خاطر آن مشکلات ، کودک نتواند رفتارمطلوب و مورد انتظار را داشته باشد. اگر ما در این زمینه دائما به کودک اعتراض کنیم و ناراحتی و نگرانی خود را ابراز نماییم ، کودک را به اتخاذ رویکرد هیجان مدار در آینده تشویق کرده ایم. یعنی کودک یاد می گیرد که در آینده او هم در مواجهه با مشکلات و نارضایتی ها تنها ابراز ناراحتی کند و این در حالیست که افراد با عزت نفس بالا رویکرد مسئله مدار دارند یعنی از خودشان سوال می پرسند که در این موقعیت برای حل این مشکل چه کاری می توانم انجام بدهم ؟ اگر کودک شما به دلایلی رفتارهای مطلوب را انجام نمی دهد و شما حدس می زنید که شاید مشکلی وجود دارد ازقبل با او هماهنگ کنید و کودک خود را در واقع به یک جلسه گفتگو دعوت کنید که می تواند با حضور پدر و مادر و کودک تشکیل بشود و در جلسه از او سوال کنید که چه راهکارهایی برای حل این مشکل به ذهنش می رسد ؟ مثلا به نظر می رسد که تو به تازگی انجام تکالیف مدرسه ات را به تاخیر می اندازی وفقط تمایل داری که به بازی و تماشای تلویزیون مشغول باشی ، فکر می کنی دلیلش چیست و راه حل های مورد نظرت برای اینکه بتوانی به تکالیف مدرسه ات هم رسیدگی کنی کدامند؟
2-کودک خود را با مسئولیت اعمالش رو به رو کنید
ابتدا توضیح دو مفهوم مهم در اینجا اهمیت دارد : منبع کنترل درونی و منبع کنترل بیرونی .
اعتقاد به منبع کنترل بیرونی یعنی فرد معتقد است که شرایط بیرونی، او و زندگی او را کنترل می کنند و خودش نمی تواند تاثیری بر نتایج و سرنوشت خودش داشته باشد او موفقیت های خود را به شانس و شکست های خودش را به سرنوشت مربوط می داند . افرادی که عزت نفس پایین دارند معمولا منبع کنترل بیرونی دارند. اگر شخصی معتقد باشد که شکست های او را منابع بیرونی تعیین می کنند پس معتقد است که موفقیت های او را هم منابع بیرونی تعیین می کنند و خودش نمی تواند تلاشی در این زمینه انجام بدهد و یا اگر هم انجام بدهد بی نتیجه است.
برخورداری از منبع کنترل درونی یعنی این باور که شخص می تواند در کسب هر دو نتیجه مثبت و منفی در زندگیش تاثیر گذار باشد پس اگر نتایج منفی نمی خواهد باید رفتارش را تغییر بدهد که از دیدگاه علم روان شناسی افرادی که دارای عزت نفس بالا هستند ، منبع کنترل درونی دارند.
یکی از موثرترین راه ها برای این که کودک خود را با منبع کنترل درونی تربیت کنیم این است که اجازه دهیم او با عواقب اعمالش مواجه شود ، اگر رفتار مثبت و مطلوبی انجام داده او را تشویق کنیم و به او پاداش بدهیم و اگر رفتار نامطلوبی هم انجام داده اجازه بدهیم که به روش درستی با پیامدهای اعمالش رو به رو بشود . دکتر ملینا شیرانی ، بهترین مشاور در این زمینه بیان می دارد که متاسفانه خیلی از والدین به خاطر دلسوزی های اشتباه و نا به جا اجازه نمی دهند که فرزندانشان با عواقب رفتارهای خود روبه رو شوند و یا به علت فراموشکاری و یا کمال گرایی و توقعات بالاتر ، رفتارهای مثبت و موفقیت های کودکان خود را پاداش نمی دهند و همین سبب خدشه دار شدن عزت نفس کودک می شود.
به طور مثال کودکی برای امتحان به اندازه کافی درس نخوانده و اوقات خود را به بطالت سپری کرده و اکنون طبیعتا نمره پایینی در امتحان کسب می کند در این موقعیت نیازی نیست که والدین از معلم تقاضای تجدید نظر داشته باشند بلکه بایستی اجازه دهند که کودک با عواقب اعمال خود رو به رو بشود.
مهم ترین مواردی که هنگام مواجهه کودک با پیامد اعمالش بایستی رعایت شوند :
پیامد ها بایستی معقول باشند
پیامدها بایستی با اتفاقی که رخ داده مرتبط باشند
پیامدها بایستی از نظر زمانی نزدیک به رفتار اشتباه کودک باشند
پیامدها همیشه اعمال بشوند
پیامدها بایستی پیشاپیش تعیین بشوند و کودک در مورد آن پیامدها بداند
3-به رسمیت شناختن استقلال کودک و تقویت عزت نفس کودک
مهم ترین عاملی که در ساختن عزت نفس کودک اهمیت دارد ، به رسمیت شناختن استقلال کودک است که برخی از والدین به خاطر این که این عامل را با اهمیت نمی دانند و یا به خاطر اضطراب بالا و ترس از به خطر افتادن کودک ، اجازه رفتارهای استقلال طلبانه به کودک را نمی دهند . به رسمیت شناختن استقلال کودک بایستی به تناسب سن و شرایط او پیش برود و نظارت غیرمستقیم همیشه در جهت مراقبت از سلامت کودک وجود داشته باشد.
در ابتدایی ترین مراحل برای شروع والدین بهتر است که مالکیت اسباب بازی ها و لباس ها و خوراکی های کودک را به رسمیت بشناسند و اجازه بدهند که گاهی کودکشان به تنهایی به اکتشاف محیط بپردازد و غیرمستقیم بر کودکان نظارت داشته باشند و اجازه بدهند برخی فعالیت هایی که کودکان خودشان می توانند آن ها را انجام دهند را بدون دخالت والدین انجام بدهند.
4-رابطه بین ارتقای حس موفقیت در کودک و عزت نفس کودک
و اما آخرین نکته مهم در این مقاله ، ارتقای حس موفقیت در کودک است . برای این منظور بهتر است شرایطی را فراهم کنیم که کودک فعالیت های جدیدی را امتحان و تجربه کند و برای انجام این مرحله به طور صحیح سه نکته را مد نظر قرار بدهیم :
4-1: درباره آن فعالیت جدید برای کودک از قبل توضیح بدهید و او را با آن موقعیت آشنا کنید.
4-2: صبور باشید.
4-3: شکست کودک را با گشاده رویی بپذیرید : همین که کودک فعالیت جدیدی را تجربه می کند به این معناست که تا اینجا موفق بوده است زیرا توانسته با چالش رو به رو شودبنابراین به جای اینکه تمرکز خود را بر روی شکست کودک بگذارید به خاطر تجربه های جدید به او تبریک بگویید و او را تحسین کنید.