چرا گاهی افراد از همسر آیندهٔ خود ویژگی‌هایی را مطالبه می‌کنند که خودشان فاقد آن هستند؟ و چرا بعضی افراد تصویری از خود ارائه می‌دهند که با واقعیت خودشان فاصلهٔ زیادی دارد؟ روانکاوی می‌تواند به ما کمک کند تا بخشی از تعارض‌های ناهشیار نهفته در این تناقض‌ها را بررسی کنیم که از دیدگاه روانکاوی می تواند تحت عنوان مکانیسم دفاعی واکنش وارونه در ازدواج بررسی شود.
واکنش وارونه در روانکاوی یعنی چه؟
واکنش وارونه (Reaction Formation) یکی از سازوکارهای دفاعی در روانکاوی است که در آن، فرد ممکن است نگرش یا رفتاری مخالف با یک میل، احساس یا تکانهٔ ناهشیار اتخاذ کند. در این وضعیت، آنچه فرد در ظاهر نشان می‌دهد، ممکن است با تعارض‌های درونی او در تضاد باشد.
این الگو گاهی در انتخاب همسر نیز دیده می‌شود؛ جایی که فرد از شریک زندگی آینده‌اش ویژگی‌هایی را انتظار دارد که خودش فاقد آن‌هاست یا تصویری آرمانی و غیرواقعی از خود به دیگری ارائه می‌دهد.
تحقق آرزوهای ناکام از طریق شخص دیگر
بر اساس تجربیات بالینی، گاهی افراد در دو زمینه از زندگی خود می‌کوشند آنچه را شخصا به آن دست نیافته‌اند، از طریق فرد دیگری محقق کنند: انتخاب همسر و تربیت فرزند.
برای مثال، والدینی ممکن است از فرزند خود انتظار داشته باشند مسیر تحصیلی یا شغلی خاصی را طی کند و به آرزوهایی دست یابد که خودشان در تحقق آن‌ها ناکام مانده‌اند. در چنین شرایطی، خواسته‌ها و استعدادهای مستقل فرزند ممکن است تحت‌الشعاع نیاز والدین به جبران ناکامی‌های گذشته قرار بگیرد.
در انتخاب همسر نیز ممکن است فرد به دنبال شخصی با تحصیلات عالی، موقعیت اقتصادی و اجتماعی ممتاز، زیبایی، درک بالا، صداقت و مسئولیت‌پذیری باشد؛ اما هنگام بررسی زندگی خودش، مشخص شود که بخش عمده‌ای از این ویژگی‌ها در او وجود ندارد.
در برخی موارد، این انتظارات می‌توانند با الگوهای عمیق‌تری در شخصیت فرد ارتباط داشته باشند؛ از جمله طرحواره استحقاق از دیدگاه روانکاوی که در آن فرد ممکن است خود را مستحق برخورداری از امتیازها و شرایطی بداند که در روابط متقابل، برای تحقق آن‌ها سهم و مسئولیت متناسبی نمی‌پذیرد.
تصویر کاذب از خود و بزرگ‌منشی ایگو (Inflated Ego)
در برخی موارد، این الگو از تعیین معیارهای نامتناسب فراتر می‌رود و به ارائهٔ تصویری غیرواقعی از خود منتهی می‌شود. به بیان ساده تر شخص ممکن است چنان تصویر آرمانی کاذبی از خودش بسازد که به عبارتی خودش نیز دروغ های خودش را باور کند و معتقد باشد که ویژگی های آرمانی که برای انتخاب همسر و یا سنجش شخص دیگر در نظر گرفته در خودش وجود دارد به طوری که حتی امکان به چالش کشیدن این باور در او وجود نداشته باشد .
برای مثال، مراجعی را در نظر بگیریم که تحصیلات دانشگاهی یا شغل مشخصی ندارد، اما خود را فردی با جایگاه حرفه‌ای و اجتماعی بسیار بالا می‌داند و انتظار دارد که همسر او هم تحصیلات و جایگاه شغلی بالایی داشته باشد ، یا فردی که نمی‌تواند به‌موقع در قرارهای خود حاضر شود، اما در توصیف خویش، تعهد و مسئولیت‌پذیری را از مهم‌ترین ویژگی‌های شخصیتی‌اش معرفی می‌کند.
در چنین شرایطی، تناقض میان عملکرد واقعی فرد و تصویر حاصل از بزرگ منشی ایگو که از خود دارد، قابل‌توجه است. گاهی فرد برای حفظ این تصویر، واقعیت را نه‌تنها از دیگران، بلکه از خودش نیز پنهان می‌کند و به‌تدریج به روایت آرمانی خود باور پیدا می‌کند. این وضعیت می‌تواند با بزرگ‌نمایی خود و دشواری در پذیرش محدودیت‌های شخصی همراه باشد.
پیامدهای واکنش وارونه در ازدواج
پیامدهای این الگو را می‌توان در دو مرحله بررسی کرد: پیش از ازدواج و پس از آن.
۱. پیش از ازدواج؛ انتظار برای همسر آرمانی
گاهی فرد به‌دلیل معیارهای نامتناسب با واقعیت زندگی خود، در انتخاب همسر با دشواری مواجه می‌شود. او ممکن است پیوسته در انتظار شخصی باشد که مجموعه‌ای از ویژگی‌های آرمانی را در بالاترین سطح داراست، بی‌آنکه به این پرسش توجه کند که آیا دقیقا آنچه را که در دیگری طلب می کند در خودش وجود دارد؟
در چنین شرایطی، ممکن است فرد بگوید: “هنوز همسر شایسته‌ای که لیاقت من را داشته باشد پیدا نکرده‌ام”یا “فعلاً مشغول پربارکردن زندگی فردی خودم هستم”.
این جملات به‌خودی‌خود نشانهٔ واکنش وارونه نیستند؛ اما اگر به توجیهی برای نادیده‌گرفتن تعارض‌های شخصی و فاصله‌گرفتن از واقعیت تبدیل شوند، بررسی کارکرد دفاعی آن‌ها اهمیت پیدا می‌کند.
در این وضعیت، فرد ممکن است مدت‌ها در انتظار همسری بماند که قرار است تمام خواسته‌های او را برآورده کند، بی‌آنکه به سهم خود در شکل‌گیری یک رابطهٔ سالم و متقابل توجه داشته باشد.
۲. پس از ازدواج؛ مواجهه با واقعیت
در حالت دوم، فرد موفق می‌شود با شخصی ازدواج کند که ویژگی‌های مطلوب او را دارد؛ اما پس از ازدواج، ممکن است در برابر توانمندی‌ها، استقلال یا جایگاه همسرش احساس خودکم‌بینی کند.
اگر ارزشمندی فرد به حفظ تصویری آرمانی از خود وابسته باشد، حضور همسری با ویژگی های آرمانی که تفاوت زیادی با سطح واقعی خود شخص دارد، می‌تواند فاصلهٔ میان خود واقعی و خود مطلوب او را آشکار کند. در این شرایط، ممکن است احساس حقارت، رقابت پنهان یا بی‌ارزش‌سازی همسر شکل بگیرد؛ گویی فرد برای حفظ تصویر مطلوبش ناچار است ارزشمندی شریک زندگی خود را کاهش دهد.
از سوی دیگر، اگر فرد پیش از ازدواج تصویری غیرواقعی از موقعیت، توانایی‌ها یا مسئولیت‌پذیری خود ارائه کرده باشد، آشکارشدن واقعیت می‌تواند به ناامیدی و حتی پشیمانی همسر منجر شود. در اینجا، علاوه بر تفاوت‌های شخصیتی، اعتماد میان زوجین نیز ممکن است آسیب ببیند.
به این ترتیب، ازدواجی که قرار بود زمینهٔ جبران ناکامی‌های گذشته باشد، ممکن است فرد را بیش از گذشته با همان ناکامی‌ها مواجه کند.
برای دریافت نوبت جلسه آنلاین و یا نوبت مطب با دکتر ملینا شیرانی بر روی آیکن WhatsApp کلیک کنید :
گاهی یکی از دلایل ناکامی‌های افراد در روابط عاطفی، استفاده از مکانیسم های دفاعی ناپخته هستند. در چنین روابطی که واکنش وارونه در ازدواج و تعیین معیارها اتفاق می افتد، نه‌تنها خود فرد با مشکلات و ناکامی‌هایی روبه‌رو می‌شود، بلکه حتی طرف مقابل نیز، که اغلب بدون دقت و بدون صرف زمان کافی وارد یک ارتباط عاطفی جدی شده، ممکن است با مشاهده و مقایسهٔ تصویر واقعی و زندگی واقعی فرد با آنچه در اوایل آشنایی از او دیده بود، دچار تعارض، سردرگمی و خشم شود.
در این زمینه، دریافت نوبت با روانکاو آنلاین می‌تواند به افراد کمک کند تا از سراسر ایران و جهان، جلسات خود را در زمینهٔ ریشه‌یابی و درمان این مشکلات با دکتر ملینا شیرانی آغاز کنند. همچنین، دکتر ملینا شیرانی به‌عنوان روانکاو در اصفهان، به افرادی که مایل هستند به‌صورت حضوری در مطب با ایشان جلسه داشته باشند، به‌شکل تخصصی کمک می‌کند. مراجعینی که در تهران ساکن هستند و تمایل به دریافت نوبت حضوری دارند می توانند به صفحه روانکاو در تهران مراجعه کنند.
جمع‌بندی
داشتن معیار برای انتخاب همسر، حق طبیعی هر فرد است؛ اما زمانی که این معیارها به ابزاری برای جبران ناکامی‌های شخصی یا ایجاد تصویری آرمانی و غیر واقعی از خود تبدیل شوند، ممکن است مانعی برای شناخت واقع‌بینانهٔ خود و دیگری باشند
در روانکاوی، هدف قضاوت‌کردن خواسته‌های افراد نیست، بلکه شناخت تعارض‌های ناهشیار و بررسی سهم هر فرد در روابطش است.
شاید یکی از پرسش‌های اساسی در انتخاب همسر این باشد: آیا ویژگی‌هایی که از دیگری انتظار دارم، بازتاب ارزش‌های واقعی من هستند یا قرار است کمبودها و ناکامی‌هایی را جبران کنند که هنوز آمادگی مواجهه با آن‌ها را ندارم؟
پاسخ به این پرسش می‌تواند نقطهٔ شروعی برای خودشناسی عمیق‌تر و انتخابی واقع‌بینانه‌تر در زندگی مشترک باشد.
برای مطالعه بیشتر درباره چگونگی روند درمان روانکاوی می توانید به صفحه روانکاو مراجعه نمایید.