شخصیت منفعل ـ پرخاشگر یا پرخاشگر منفعل همان‌طور که از اصطلاح آن مشخص است، از بیان مستقیم خشم و دلخوری اجتناب می‌کند، اما با رفتارهایی به ظاهر آرام و بی‌منظور، اغلب بدون اینکه خودآگاهانه متوجه باشد، به طرف مقابل خود آسیب می‌زند.
به همین دلیل از یک طرف منفعل نامیده می‌شود و از طرف دیگر پرخاشگر؛ یعنی اگرچه فرد مستقیماً پرخاش نمی‌کند، رفتارهای او می‌توانند به اندازه پرخاشگری مستقیم آسیب‌زا باشند.
این الگو در طبقه‌بندی‌های تشخیصی در طول تاریخ DSM جایگاه‌های متفاوتی داشته است و در DSM-5 به عنوان یک اختلال شخصیت مستقل در طبقه اصلی اختلالات شخصیت قرار نگرفته است. بنابراین در این مقاله، منظور از شخصیت منفعل‌ـ‌پرخاشگر یک الگوی شخصیتی و رفتاری است .
نشانه‌های شخصیت منفعل ـ پرخاشگر
برخی از مهم‌ترین نشانه‌هایی که ممکن است در این الگوی شخصیتی دیده شوند عبارت‌اند از:
- حسادت به دیگران
- منفی‌کاری و بازی با نقاط ضعف دیگران به شکلی که آنان را خشمگین یا غمگین می‌کند.
- اهمال‌کاری‌هایی که منجر به خشم طرف مقابل یا آسیب دیدن او می‌شود.
- فراموش‌کاری‌های عمدی که منجر به آسیب یا خسارت به طرف مقابل می‌شوند.
- سکوت و انفعال افراطی هنگام بحث و خشم طرف مقابل
- عدم پاسخ مثبت و پذیرا به عشق و شور و هیجان طرف مقابل
- این افراد اغلب معتقدند که زندگی با آنها ناعادلانه رفتار کرده است و اگر از آنان سؤال شود که چگونه با آنها ناعادلانه رفتار شده است، ممکن است نتوانند پاسخ روشنی ارائه دهند. بنابراین، آنها معمولاً بدون وجود علت مشخص، خود را قربانی زندگی و اطرافیان می‌دانند.
مجموع این رفتارها می‌توانند باعث شوند که خشم و مخالفت فرد، به جای اینکه به شکل مستقیم و قابل گفت‌وگو بیان شود، از مسیر رفتارهای غیرمستقیم خود را نشان دهد.
تفاوت شخص پرخاشگر منفعل با شخص لجباز چیست؟
شخصیت منفعل ـ پرخاشگر را نباید با لجبازی یکی دانست.
فرد لجباز معمولاً مخالفت خود را آشکارتر نشان می‌دهد و ممکن است صریحاً بگوید:” این کار را انجام نمی‌دهم “یا “با این موضوع مخالفم.”
اما در الگوی منفعل‌ـ‌پرخاشگرانه، مخالفت و خشم ممکن است به صورت غیرمستقیم بیان شوند. برای مثال، فرد ممکن است در ظاهر با درخواست شریک عاطفی خود موافقت کند، اما بعد آن را به تعویق بیندازد، فراموش کند یا به شکلی انجام دهد که نتیجه مطلوب حاصل نشود.
بنابراین، تفاوت اصلی در این است که لجبازی معمولاً مخالفت آشکارتری دارد، در حالی که پرخاشگری منفعلانه می‌تواند خشم و مخالفت را پشت ظاهر موافق، آرام یا بی‌تفاوت پنهان کند.
رفتار شخصیت پرخاشگر منفعل با شریک عاطفی
شخصیت منفعل ـ پرخاشگر ممکن است در رابطه عاطفی با استفاده از نقاط ضعف شریک خود، او را خشمگین یا ناراحت کند؛ ممکن است کارهایی را که می‌داند برای طرف مقابل مهم هستند به تعویق بیندازد، وعده‌هایی بدهد که به آنها عمل نمی‌کند، دچار فراموش‌کاری‌های آسیب‌زا شود یا هنگام بحث و تعارض، به سکوت و انفعال افراطی پناه ببرد.
شخصیت منفعل ـ پرخاشگر الزاماً رفتارهای مخرب خود را هنگام عصبانیت انجام نمی‌دهد. این الگوهای رفتاری در اغلب موارد می‌توانند برای او نوعی آرامش و تسکین ایجاد کنند و حتی اگر در آن لحظه خشمگین نباشد نیز ممکن است از الگوهای رفتاری مخرب خود استفاده کند.
یکی از معمول‌ترین شکل‌های پویایی روان‌شناختی میان او و شریک عاطفی‌اش می‌تواند چنین باشد:
شخصیت منفعل ـ پرخاشگر از طریق بازی کردن با نقاط ضعف طرف مقابل، موجب ایجاد خشم و عصبانیت در او می‌شود و حتی ممکن است او را به واکنش شدید وادار کند. سپس خود در نقش فردی آرام، صبور و بااستقامت ظاهر می‌شود و شریک عاطفی‌اش را به دلیل خشمگین شدن، پرخاشگری و ناتوانی در کنترل خود سرزنش می‌کند.
برای مثال، ممکن است بعد از تحریک مکرر شریک عاطفی خود بگوید:
“تو خیلی زود عصبانی می‌شی”
“اصلاً روی خودت کنترل نداری”
“مشکل از توئه که همیشه پرخاش می‌کنی”
از نگاه روانکاوی، این نوع تعامل با مفهوم مکانیسم دفاعی همانندسازی فرافکنانه قابل تبیین است؛ یعنی فرد بخش‌هایی از حالات درونی خود را به دیگری نسبت می‌دهد و از طریق تعامل با او، شرایطی ایجاد می‌کند که طرف مقابل نیز تحت تأثیر این فرایند قرار گرفته و همان حالات را تجربه یا ابراز کند. سپس فرد او را به داشتن همان ویژگی‌هایی متهم می‌کند که در ابتدا در تجربه درونی خودش وجود داشته‌اند.
شخصیت منفعل ـ پرخاشگر چگونه ایجاد می‌شود؟
از دیدگاه روانکاوی، شخصیت‌های منفعل ـ پرخاشگر ممکن است این باور درونی را شکل داده باشند که دنیا جای خطرناکی است و ابراز مستقیم هیجانات، به‌خصوص خشم و مخالفت، می‌تواند پیامدهای ناخوشایندی برای آنها داشته باشد.
اغلب ممکن است فرد در گذشته، به دلیل نشان دادن مستقیم هیجانات خود، به سختی تنبیه شده یا مورد شماتت والدین قرار گرفته باشد. در چنین شرایطی، کودک ممکن است یاد بگیرد که خشم خود را به صورت مستقیم نشان ندهد و برای حفظ رابطه یا جلوگیری از تنبیه، آن را به شکل غیرمستقیم ابراز کند.
از دیدگاه روانکاوی، خشم‌هایی که فرد از اطرافیان تجربه کرده است نیز ممکن است درونی شوند و بعد از طریق مکانیسم‌های دفاعی، به شکل‌های پیچیده‌تری در روابط بزرگسالی بازگردند.
در این شرایط، فرد ممکن است به‌طور ناخودآگاه مسئولیت بخشی از تجربه‌های درونی خود را به دیگری واگذار کند و از طریق تعامل با او، همان احساسات را در طرف مقابل فعال کند.
شریک عاطفی شخصیت پرخاشگر منفعل چگونه آسیب می‌بیند؟
در این روابط ممکن است یک چرخه معیوب از خشم فعال یکی از طرفین و خشم منفعل طرف دیگر ایجاد شود.
وجهه اجتماعی شریک عاطفی نیز ممکن است بیشتر آسیب ببیند؛ زیرا اطرافیانی که از پویایی‌های میان آن دو آگاه نیستند، معمولاً فردی را می‌بینند که خشم خود را به شکل مستقیم نشان داده است و ممکن است همان فرد را به عنوان شخصی خشن، عصبی یا پرخاشگر مورد قضاوت قرار دهند.
در حالی که بخش زیادی از رفتارهایی که پیش از این واکنش خشمگینانه رخ داده‌اند، برای اطرافیان قابل مشاهده نیستند.
همچنین اگر شریک عاطفی این افراد عزت‌نفس ضعیفی داشته باشد، ممکن است به تدریج همانندسازی‌های فرافکنانه طرف مقابل را بپذیرد و خودش را فردی نالایق، بیش از حد خشمگین یا ناتوان از کنترل خود ارزیابی کند.
تداوم این وضعیت می‌تواند باعث ایجاد عذاب وجدان و احساس گناه، اضطراب، کاهش عزت‌نفس و در طول زمان، در برخی افراد، علائم افسردگی شود.
درمان شخصیت منفعل ـ پرخاشگر و مشکلات ارتباطی ناشی از آن
در چنین شرایطی، شریک عاطفی این افراد نیز ممکن است نیازمند دریافت کمک تخصصی باشد؛ به‌خصوص اگر رابطه باعث کاهش عزت‌نفس، اضطراب، احساس گناه یا سردرگمی مداوم در او شده باشد.
مراجعه به روانکاو یا روان‌درمانگر می‌تواند به فرد کمک کند تا الگوهای ارتباطی خود، خشم‌های آشکار و پنهان و تعارض‌های درونی خود را بهتر بشناسد.
از سوی دیگر، جلسات زوج‌درمانی یا مراجعه به روان‌شناس متخصص روابط عاطفی نیز می‌تواند به شناسایی الگوهای تعاملی و ارتباطی ناسالم و ایجاد شیوه‌های سالم‌تر برای بیان خشم، مخالفت و نیازهای عاطفی کمک کند.
به طورکلی هدف از درمان اختلالات شخصیت، در زوج‌هایی که یکی از طرفین نشانه‌هایی از مشکلات یا اختلالات شخصیت را نشان می‌دهد، یافتن مقصر در رابطه نیست؛ بلکه کمک به فرد برای دستیابی به بینش بیشتر نسبت به این است که الگوهای رفتاری و هیجانی او چگونه بر احساسات و واکنش‌های همسرش و بر کیفیت رابطه تأثیر می‌گذارند و چگونه می‌توان این الگوها را به شیوه‌ای سالم‌تر تغییر داد.
اگر به مطالعه درباره اختلالات شخصیت علاقه مند هستید می توانید به مقاله دیگر ما با عنوان “خودشیفتگی از دیدگاه روانکاوی” مراجعه کنید .
برای دریافت نوبت دکتر ملینا شیرانی می توانید بر روی آیکن واتس اپ کلیک کنید :
سخن پایانی
شخصیت منفعل ـ پرخاشگر ممکن است خشم خود را نه از طریق فریاد و پرخاشگری مستقیم، بلکه از مسیر سکوت، تأخیر، اهمال‌کاری، فراموش‌کاری، مقاومت و رفتارهای غیرمستقیم نشان دهد.
وقتی چنین الگویی در یک رابطه عاطفی تکرار می‌شود، ممکن است شریک عاطفی به تدریج احساس کند دائماً در حال واکنش نشان دادن است؛ در حالی که خود فرد منفعل ـ پرخاشگر می‌تواند در ظاهر آرام‌تر و کنترل‌شده‌تر به نظر برسد.
شناخت این چرخه می‌تواند نخستین قدم برای متوقف کردن آن باشد. در یک رابطه سالم، خشم، مخالفت و دلخوری باید بتوانند بدون بازی‌های روانی و بدون آسیب زدن به دیگری، به شکل مستقیم و قابل گفت‌وگو بیان شوند.
برای دریافت نوبت مشاوره آنلاین و یا نوبت حضوری مطب با دکتر ملینا شیرانی می توانید بر روی لینک های زیر کلیک کنید :